EMAS

Większe wypadki i incydenty (pożary, wycieki niebezpiecznych substancji chemicznych, przestoje) mogą doprowadzić do zniszczenia środowiska oraz wpływać na zdrowie i bezpieczeństwo pracowników organizacji i osób na zewnątrz. Mogą negatywnie oddziaływać na sytuację ekonomiczną i pozycję rynkową organizacji. Jednym z celów wdrożenia systemu zarządzania środowiskowego jest zapobieganie występowaniu sytuacji awaryjnych, zapewnienie przygotowania do takich sytuacji oraz zaplanowanie właściwego usuwania skutków w przypadku ich wystąpienia. Ma to zasadnicze znaczenie dla zdrowia i bezpieczeństwa pracowników, zapobiegania ryzyku uszkodzenia wyrobu i instalacji oraz ochrony środowiska.

Wymaganie

Rozporządzenie EMAS, Załącznik I-A, punkt I-A.4.7.

Organizacja powinna ustanowić, wdrożyć i utrzymywać procedurę(-y) identyfikowania możliwych sytuacji niebezpiecznych i awarii, które mogą mieć wpływ(-y) na środowisko, oraz reagowania na nie. Organizacja powinna reagować na występujące sytuacje niebezpieczne i awarie oraz zapobiegać lub ograniczać związane z nimi niekorzystne wpływy na środowisko. Organizacja powinna okresowo przeglądać i jeżeli to niezbędne, aktualizować swoje procedury gotowości i reagowania na awarie, w szczególności po zaistnieniu awarii lub sytuacji niebezpiecznych. Organizacja powinna również okresowo sprawdzać takie procedury, jeżeli jest to wykonalne.

Spełnienie wymagania

W celu uniknięcia sytuacji awaryjnych organizacja musi przede wszystkim je zidentyfikować. Pierwsza identyfikacja odbywa się na etapie przeglądu środowiskowego (patrz lekcja 5.3.). Informacje te powinny być regularnie aktualizowane.

Uwaga: Należy pamiętać, że identyfikacja sytuacji awaryjnych wykonana na potrzeby bhp może nie zawierać wystarczających informacji dotyczących zagrożeń dla środowiska. W SZŚ należy uwzględnić sytuacje, które nie zostałyby uznane za zagrożenie z punktu widzenia bhp – np. awarię urządzeń odpylających. W odniesieniu do sytuacji awaryjnych zidentyfikowanych w ramach bhp, należy przeprowadzić ponowną analizę z uwzględnieniem potencjalnych zagrożeń dla środowiska. Przykładowo dla sytuacji awaryjnej polegającej na wystąpieniu pożaru w magazynie (np. substancji niebezpiecznych), procedury postępowania bhp będą skupiały się na ewakuacji personelu oraz ludności mieszkającej w pobliżu i zabezpieczeniu miejsca awarii. W kontekście środowiskowym należałoby ponadto uwzględnić potencjalną emisję niezorganizowaną do powietrza, zrzut wód pogaśniczych, itp.

Rozporządzenie EMAS nie definiuje pojęcia awarii, jednak można założyć, że awarią nazywamy każde nagłe zdarzenie wynikające z odbiegającego od normalnego funkcjonowania urządzeń lub instalacji, które może mieć wpływ na środowisko lub zdrowie ludzkie. Stosując taką interpretację można łatwiej zdefiniować potencjalne sytuacje awaryjne.

Sytuacje awaryjne w instalacjach przemysłowych obejmują głównie pożary, wycieki substancji chemicznych oraz niekontrolowane odprowadzanie ścieków lub emisji do powietrza. Jednak inne sytuacje, takie jak uszkodzenia urządzeń ochrony środowiska należy również traktować jako awarie.

Zazwyczaj opracowuje się plany działania w sytuacji awaryjnej, informuje pracowników o potencjalnych sytuacjach awaryjnych i szkoli ich w tym zakresie. Gotowość na wypadek awarii, procedury i plany reagowania muszą podlegać okresowej weryfikacji i w razie konieczności, muszą zostać wprowadzone poprawki. Istnieją również wymagania ustawowe nakładające na organizacje podwyższonego ryzyka wystąpienia wypadków wymóg sporządzenia oceny ryzyka i planów gotowości.

Uwaga: Inspiracją do opracowania planów działania w sytuacji awaryjnej mogą być wymagania dotyczące poważnych sytuacji awaryjnych, mimo że obowiązki te dotyczą wprost tylko wybranych rodzajów organizacji.

Podczas wdrażania systemu zarządzania środowiskowego należy uwzględnić wszystkie te wymagania w formie ujednoliconej procedury przygotowania na wypadek wystąpienia awarii i planu reagowania. Przy opracowywaniu procedury przygotowania na wypadek wystąpienia awarii, należy również wziąć pod uwagę zagadnienia BHP, ponieważ często łączą się one nierozerwalnie z zagrożeniami dla środowiska. Rozporządzenie EMAS wymaga także okresowego przeprowadzania symulacji stosowania procedur awaryjnych, co pozwala na zwiększenie świadomości pracowników oraz większe wyczulenie na potencjalne zagrożenia. Zalecane jest także przeprowadzanie ćwiczeń symulacyjnych razem z jednostkami ratowniczymi zdefiniowanymi w procedurach awaryjnych. Dzięki temu jednostki ratownicze w przypadku wystąpienia zagrożenia/awarii będą sprawniej poruszać się po terenie organizacji, a także, co najważniejsze, efektywniej i skuteczniej wykonają swoją pracę.

Dokumentacja

Rozporządzenie EMAS nie zawiera jednoznacznych wymagań dotyczących dokumentowania w tym obszarze. Można uznać, że dokumentowanie procedury identyfikowania potencjalnych sytuacji awaryjnych nie jest konieczne. W praktyce organizacje często włączają tę procedurę do procedury identyfikacji aspektów środowiskowych. Jednak w odniesieniu do planów działania na wypadek awarii należy stosować zasadę obowiązującą w zakresie sterowania operacyjnego tj. udokumentowane procedury są konieczne tam, gdzie ich brak mógłby doprowadzić do zwiększonego oddziaływania na środowisko. Niektóre organizacje będą zobowiązane do przygotowania specjalnych programów na mocy przepisów ustawy Prawo ochrony środowiska.

Zapisy

Należy pamiętać, iż każda zaistniała sytuacja awaryjna powinna być udokumentowana w formie zapisów. W praktyce przyjęło się także stosowanie rejestru potencjalnych sytuacji awaryjnych (często uwzględnionych w rejestrze aspektów środowiskowych).