EMAS

Przedsięwzięcie mające wpływ na całe przedsiębiorstwo, jakim jest niewątpliwie wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego, musi być dokładnie zaplanowane. Pierwszym krokiem powinna być analiza zasadności wdrożenia systemu. Prace nad wdrożeniem z pewnością będą wymagały dodatkowej pracy i kosztów, dlatego decyzja powinna opierać się na racjonalnych przesłankach. Z punktu widzenia kierownictwa organizacji, najistotniejszą informacją wpływającą na decyzję o wdrożeniu SZŚ jest koszt wdrożenia, czas wdrażania i potencjalne korzyści. Informacje znajdujące się w tym rozdziale powinny pomóc kierownictwu podjąć właściwą decyzję.

5.2.1 Korzyści

Analizując potencjalne korzyści z wdrożenia SZŚ dla uproszczenia należy przyjąć, że kierownictwo organizacji przy podejmowaniu decyzji o wdrożeniu SZŚ kieruje się przede wszystkim rachunkiem ekonomicznym. Inne argumenty, jakkolwiek mają pewne znaczenie, są znacznie rzadziej formułowane w jednoznaczny sposób. Nie oznacza to, że decyzja o wdrożeniu SZŚ musi być podyktowana wyłącznie perspektywą uzyskania dodatniego wyniku finansowego w krótkim okresie, jednak w przypadku organizacji komercyjnych, pomijanie aspektów ekonomicznych może być uznane za nieracjonalne. Innym argumentem za wdrożeniem SZŚ może być po prostu dbałość o środowisko naturalne, ale nawet w tym przypadku argumenty ekonomiczne nie tracą znaczenia, gdyż skuteczny SZŚ ułatwi osiągnięcie dobrych wyników przy zaangażowaniu mniejszych środków, a jest to nie bez znaczenia dla każdego typu organizacji.

W przypadku organizacji komercyjnych generowanie zysków jest podstawowym obowiązkiem kierownictwa wobec właścicieli. Wzrost zysków można osiągnąć poprzez ograniczenie kosztów przy stałym obrocie lub zwiększenie przychodów przy stałych kosztach. Najkorzystniejszym rozwiązaniem byłby oczywiście wzrost przychodów przy ograniczeniu kosztów.

Obniżenie kosztów

Poprzez wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego teoretycznie można ograniczyć następujące rodzaje kosztów:

koszty energii i materiałów,
koszty wyposażenia i inwestycji,
koszty opłat za korzystanie ze środowiska i ewentualnych kar,
koszty ubezpieczeń i kapitału,
koszty pracy.

Przed podjęciem decyzji o wdrażaniu SZŚ warto krytycznie ocenić, które z tych kosztów organizacja jest w stanie obniżyć.

Wdrożenie systemu nie zapewnia automatycznie ograniczenia zużycia energii i materiałów. W tym przypadku znajduje zastosowanie zasada „im gorzej tym lepiej”. Tzn. im mniej wagi przykładano dotychczas do działań oszczędnościowych w tym zakresie, tym większa szansa na uzyskanie oszczędności. Innymi słowy, tam, gdzie zużycie energii i surowców jest wysokie, wdrożenie systemu może pomóc zidentyfikować możliwości ograniczenia zużycia materiałów i energii, a co za tym idzie obniżenia kosztów. Szansa na uzyskanie tego typu korzyści jest większa w przypadku organizacji, które wcześniej nie przykładały dużej wagi do tych zagadnień.

SZŚ powinien zapewniać ograniczenie oddziaływania na środowisko poprzez zapobieganie powstawaniu zanieczyszczeń. Przez zapobieganie można ograniczyć potrzebę stosowania urządzeń ochrony środowiska - tzw. rozwiązań końca rury. Im mniej ścieków powstaje w procesie technologicznym, tym oczyszczalnia ścieków o mniejszej wydajności zapewni spełnienie standardów jakości środowiska. A zatem, mniejszym kosztem można uzyskać ten sam efekt. Rozwiązania „końca rury” wymagają bowiem nie tylko poniesienia znaczących nakładów inwestycyjnych, ale także stałych kosztów eksploatacji.

System ochrony środowiska w Polsce obejmuje opłaty za gospodarcze korzystanie ze środowiska naliczane na podstawie ilości substancji zanieczyszczających oraz kary za przekroczenie limitów emisyjnych określonych w decyzjach administracyjnych. Ograniczenie emisji i ograniczenie możliwości przekroczeń skutkuje obniżeniem opłat i ewentualnych kar. Poza codziennym oddziaływaniem na środowisko, prowadzenie działalności często wiąże się z ryzykiem wystąpienia sytuacji nadzwyczajnych lub awarii. W takiej sytuacji organizacja może być narażona nie tylko na kary administracyjne, ale również na odpowiedzialność karną lub odszkodowawczą. Wdrożenie SZŚ może ograniczyć to ryzyko i co za tym idzie zmniejszyć prawdopodobieństwo poniesienie dodatkowych kosztów.

Obniżenie kosztów ubezpieczeń dotyczy w Polsce wyłącznie większych zakładów przemysłowych, których działalność może prowadzić do poważnych awarii. W takich przypadkach towarzystwa ubezpieczeniowe mogą premiować sprawny system zarządzania środowiskowego niższą składką, ze względu na ograniczenie ryzyka. W chwili obecnej nie jest to rozwiązanie często spotykane, ale z pewnością wraz ze wzrostem poziomu odpowiedzialności za szkody spowodowane w środowisku, stosowanie SZŚ z pewnością zostanie dostrzeżone jako czynnik ograniczający ryzyko.

Obniżenie kosztów pracy wskutek wdrożenia SZŚ jest możliwe wtedy, kiedy wpłynie on na zaangażowanie i produktywność pracowników. SZŚ można zaprojektować w taki sposób, że efektywność pracy wzrośnie. W jakim stopniu można uzyskać efekt zależy od specyfiki organizacji i jakości systemu.

Wzrost przychodów

Wzrost przychodów można uzyskać poprzez wzrost sprzedaży lub podniesienie cen. Ten drugi czynnik jest w warunkach polskich trudny do osiągnięcia ze względu na stosunkowo niską skłonność klientów do płacenia wyższych cen za wyroby lub usługi, których wytworzenie lub eksploatacja wiąże się z mniejszym oddziaływaniem na środowisko. Dlatego w większości przypadków decyzja o wdrożeniu SZŚ opiera się na oczekiwaniach związanych ze wzrostem sprzedaży, który również zależy od zainteresowania klientów staraniami organizacji o zmniejszenie oddziaływań na środowisko. Najczęściej spotykanym bodźcem do wdrożenia SZŚ w Polsce są wymagania narzucone przez jednego z kluczowych klientów. Tendencję do nakładania tego typu wymagań najwyraźniej można zaobserwować w wielu branżach. W takim przypadku wdrożenie systemu jest warunkiem koniecznym do pozyskania zamówień. Można więc powiedzieć, że wdrożenie systemu może prowadzić w takiej sytuacji do wzrostu (lub uniknięcia spadku) sprzedaży.

Inną sytuacją, w której można liczyć na wzrost sprzedaży, są zamówienia publiczne. Z różnych względów w warunkach przetargów pojawiają się wymagania (częściej w formie premiowania dodatkowymi punktami) dotyczące posiadania certyfikatu zgodności z normą ISO 14001 lub rejestracji w systemie EMAS. Jakiekolwiek przesłanki kierowałyby zamawiającym, w takiej sytuacji wdrożenie SZŚ i posiadanie certyfikatu daje szansę wzrostu sprzedaży, pod warunkiem, że działalność analizowanej organizacji może być przedmiotem zamówień publicznych.

Inne korzyści

Wdrożenie SZŚ może być źródłem innych korzyści, które trudniej oszacować w jednostkach pieniężnych. Do najbardziej istotnych należy budowanie korzystnego wizerunku organizacji oraz poprawa relacji z administracją i społeczeństwem. Przy odpowiednich założeniach można je również próbować sprowadzać do wartości ekonomicznych, jednak jeżeli występują one jako dodatkowy bodziec do wdrożenia SZŚ, nie zawsze istnieje taka potrzeba. Gdyby jednak podjąć taką próbę, należałoby przyjąć, że uzyskanie certyfikatu zgodności z ISO 14001, czy rejestracja w systemie EMAS zwiększa wiarygodność organizacji nie tylko w oczach osób i podmiotów zainteresowanych bezpośrednio ochroną środowiska. Jest dowodem sprawności organizacyjnej i dojrzałości organizacji, co może przekładać się na wzrost zainteresowania klientów. Poprawa stosunków z administracją i społeczeństwem nierzadko skutkuje łatwiejszym przebiegiem procesów inwestycyjnych, które mogą być blokowane w przypadku ograniczonego zaufania do inwestora. W tej sytuacji, korzyścią będzie skrócenie czasu realizacji inwestycji i ograniczenie kosztów związanych z uczestnictwem w procedurze administracyjnej.

5.2.2 Koszty

Koszt wdrożenia SZŚ

Koszty wdrożenia systemu zależą w dużym stopniu od przyjętego modelu wdrażania. Niektóre organizacje wdrażają system samodzielnie w oparciu o poradniki i własne doświadczenia, inne z kolei cały proces opierają na współpracy z konsultantami zewnętrznymi. Nakład pracy konsultantów i stawki zależą od wielu czynników, w tym stopnia zaangażowania samej organizacji. Nakład pracy własnej na ogół (niezależnie od wielkości organizacji) wynosi ok. cztery razy więcej niż konsultantów zewnętrznych. Planując koszty wdrożenia można je zaplanować, mnożąc liczbę dni roboczych konsultanta oraz pracy własnej przez odpowiednie stawki. Koszty te nie będą oczywiście obejmowały żadnych kosztów inwestycyjnych związanych z realizacją programu zarządzania ani kosztów związanych z dostosowaniem do wymagań prawnych.

Poziom kosztów związanych z całkowicie samodzielnym wdrożeniem systemu jest trudniejszy do oszacowania, gdyż w bardzo dużym stopniu zależy od przygotowania merytorycznego zespołu. Nierzadko może się zdarzyć, że korzystanie z pracy konsultantów zewnętrznych okazuje się tańszym rozwiązaniem ze względu na skrócenie czasu wdrażania i unikanie błędów.

Do kosztów wdrożenia SZŚ można zaliczyć wspomniane wcześniej koszty uzyskania odpowiednich decyzji administracyjnych. Dotyczy to oczywiście tylko tych organizacji, które pomimo takiego obowiązku z pewnych względów nie ponosiły tych kosztów. Dostosowanie się do wymagań prawnych może pociągać za sobą pewne koszty inwestycyjne. Poziom kosztów związanych z tym zagadnieniem nie jest możliwy do określenia na poziomie ogólnym. Kierownictwo powinno więc uzyskać informacje dotyczące kosztów dla własnej organizacji przed podjęciem decyzji.

Koszt weryfikacji i rejestracji

Poza kosztem wdrożenia, należy uwzględnić koszty weryfikacji i rejestracji. Dotychczas brak jest praktycznych doświadczeń związanych z weryfikacją systemów opartych na wymaganiach Rozporządzenia EMAS, ale można się spodziewać, że nakład pracy związany z weryfikacją będzie zbliżony do audytów certyfikujących na zgodność z normą ISO 14001. Umowy z weryfikatorami bazują na przewidywanej liczbie osobodni potrzebnych do weryfikacji systemu. Audyt weryfikacyjny w niewielkiej organizacji (do 50 pracowników) zajmuje od jednego (organizacja zatrudniająca do 10 pracowników) do czterech osobodni. W większych organizacjach liczba osobo dni będzie oczywiście wyższa. Na bazie doświadczeń zagranicznych można przyjąć, że dodatkowe zadanie polegające na zatwierdzeniu deklaracji środowiskowej zabierze dodatkowo 1 do 2 dni. Koszt weryfikacji można oszacować na podstawie informacji o stawkach dziennych uzyskanych od weryfikatora.

Dodatkowym kosztem w przypadku rejestracji w systemie EMAS jest opłata rejestracyjna. Jej wysokość nie przekracza 1000 zł. Więcej informacji na ten temat znajduje się w lekcji 7.2.

5.2.3 Podsumowanie – norma ISO 14001 czy Rozporządzenie EMAS?

Na zakończenie rozważań na temat potencjalnych korzyści ekonomicznych i kosztów wynikających z wdrożenia SZŚ, warto zwrócić uwagę na to, że niektóre z nich mogą pojawić się dopiero po dłuższym czasie. Zatem w analizie korzyści i kosztów należy uwzględnić to, kiedy będą one odczuwalne. Niektóre organizacje są w stanie planować korzyści z bardzo dużym wyprzedzeniem, dla innych liczą się wyłącznie korzyści osiągane bardzo szybko.

Kierownictwo organizacji powinno sprawdzić czy opisane korzyści równoważą koszty i podjąć właściwą decyzję.

Zupełnie odrębną decyzją jest wybór między certyfikacją na zgodność z normą ISO 14001 a rejestracją w systemie EMAS. Niezaprzeczalnie Rozporządzenie EMAS stawia nieco wyższe wymagania, co z jednej strony podnosi koszt wdrażania SZŚ, jednak może się przekładać na zaliczenie organizacji do wyższej kategorii wiarygodności. Jako jeden z częściej przywoływanych argumentów za stosowaniem Rozporządzenia EMAS, jest istnienie wykazu organizacji zarejestrowanych w systemie. Informacja ta jest publicznie dostępna i na bieżąco aktualizowana, podczas gdy w przypadku certyfikatów ISO 14001 nierzadko dla jej zdobycia konieczny jest bezpośredni kontakt z posiadaczem certyfikatu. Obowiązek publikowania deklaracji środowiskowej wnikający z Rozporządzenia EMAS może być natomiast trudnym zadaniem dla organizacji, które z obiektywnych względów muszą zachować wysoki stopień poufności danych. Również fakt, że Rozporządzenie EMAS nie jest rozpoznawalne tak szeroko w świecie jak norma ISO 14001 może być pewnym utrudnieniem dla organizacji działających na skalę globalną.

Na zakończenie warto dodać, że Rozporządzenie EMAS zobowiązuje państwa członkowskie do promowania wdrażania SZŚ i wprowadzania odpowiednich zachęt. Można się więc spodziewać, że na terenie poszczególnych państw, jak i całej Unii Europejskiej będą prowadzone działania zachęcające do korzystania z systemu EMAS. Może to być szczególnie atrakcyjne, dla organizacji w dużym stopniu regulowanych prawnie, gdyż pojawiające się koncepcje coraz częściej wiążą system zarządzania środowiskowego zgodny z Rozporządzeniem EMAS z realizacją innych obowiązków prawnych np. uzyskaniem pozwolenia zintegrowanego czy weryfikacji poziomu emisji dwutlenku węgla. Dla organizacji, których te zagadnienia dotyczą rejestracja w systemie EMAS może ułatwić spełnianie innych wymagań.