EMAS

Cele i zadania środowiskowe pozwalają na stopniowe zmniejszanie negatywnego oddziaływania na środowisko i są narzędziem ciągłego doskonalenia. Natomiast program zarządzania środowiskowego stanowi całościowy plan roboczy, będący przełożeniem polityki środowiskowej organizacji na codzienną praktykę.

5.7.1 Cele i zadania

Cele i zadania środowiskowe są instrumentem pozwalającym na realizację zobowiązań zawartych w polityce środowiskowej.

Wymaganie

Rozporządzenie EMAS, Załącznik I-A, punkt I-A.3.3.

Organizacja powinna ustanowić, wdrożyć i utrzymywać udokumentowane cele i zadania środowiskowe dla odpowiednich służb oraz na odpowiednich szczeblach organizacji.

Cele i zadania powinny być mierzalne, jeżeli jest to możliwe, oraz spójne z polityką środowiskową, łącznie ze zobowiązaniami do zapobiegania zanieczyszczeniom, zgodności z mającymi zastosowanie wymaganiami prawnymi i innymi wymaganiami, do których spełnienia organizacja się zobowiązała oraz do ciągłego doskonalenia.

Ustanawiając cele i zadania, oraz dokonując ich przeglądu organizacja powinna uwzględnić wymagania prawne i inne, do których spełnienia się zobowiązała, oraz swoje znaczące aspekty środowiskowe. Powinna również wziąć pod uwagę opcje technologiczne, wymagania finansowe, operacyjne i biznesowe oraz punkt widzenia stron zainteresowanych.

Definicje
(wg.normy PN-EN ISO 14001:2005)

Cel środowiskowy	Ogólny cel środowiskowy, spójny z polityką środowiskową, który organizacja ustala sobie do osiągnięcia.
Zadanie środowiskowe	Szczegółowe wymaganie dotyczące efektów działalności, mające zastosowanie do organizacji albo jej części, wynikające z celów środowiskowych, które należy określić oraz zrealizować, aby osiągnąć te cele.

Spełnienie wymagania

Cele i zadania powinny być czytelnie opisane, regularnie uaktualniane i przekazywane zainteresowanym stronom. Określanie celów i zadań jest zakorzenione w podejściu prewencyjnym, tj. zajmowaniu się przyczynami problemu, nie jego skutkami. Cele i zadania środowiskowe powinny nawiązywać do postanowień polityki środowiskowej. Mogą one obejmować następujące obszary:

zmniejszenie ilości odpadów i zużycia zasobów,
zmniejszenie lub wyeliminowanie emisji zanieczyszczeń do środowiska,
przeprojektowanie wyrobów celem maksymalnego zmniejszenia ich oddziaływania na środowisko w czasie produkcji, wykorzystania i usuwania,
promowanie świadomości środowiskowej pracowników i społeczności zewnętrznej.

Przy ustalaniu celów organizacje powinny uwzględnić:

zidentyfikowane znaczące aspekty środowiskowe,
stosowne wymagania prawne i inne,
trendy i możliwości technologiczne, a także finansowe,
ewentualne informacje pochodzące od zainteresowanych stron.

Powiązanie między polityką środowiskową organizacji, a celami i zadaniami przedstawiono w poniższej tabeli:

Polityka	Cel	Zadania
„Będziemy zachowywać zasoby naturalne”	Zmniejszenie zużycia wody o 20% w roku 2005 w stosunku do roku 2004	zamknięcie obiegu wody chłodzącej instalacja zaworów pistoletowych na hali produkcyjnej
„Ograniczymy do minimum emisje do powietrza”	Zmniejszenie emisji lotnych związków organicznych w roku 2005 o 30% na jednostkę produkcji w stosunku do roku 2004	instalacja malarni proszkowej w malarni 1

Mogą występować różne rodzaje celów i/lub zadań. Zwykle są one ukierunkowane na ograniczenie oddziaływania na środowisko, takie jak zmniejszenie emisji do atmosfery o określony procent w stosunku do wielkości produkcji. Istnieje również możliwość obrania celu (lub zadania) w postaci zbadania określonego zagadnienia i/lub zapewnienia porządku i właściwego utrzymania. Na przykład trzeba dowiedzieć się przede wszystkim, gdzie przypada największe zużycie energii na linii produkcyjnej przed podjęciem jakichkolwiek konkretnych działań. Aby zapewnić realizację celów i zadań, jak również monitorowanie postępów zaleca się, aby każdy cel i zadanie miały przynajmniej jeden wskaźnik efektów działania środowiskowego.

Cele i zadania środowiskowe powinny być wyznaczane dla zidentyfikowanych znaczących aspektów środowiskowych. Nie jest to jednak sztywna reguła. Jeżeli organizacja określiła obszary do doskonalenia dotyczące aspektów innych niż znaczące, to może wyznaczyć konkretne cele i zadania. Trzeba jednak spełnić kilka warunków:

wprowadzenie celów dla aspektów innych niż znaczące nie może ograniczyć możliwości realizacji celów w zakresie znaczących aspektów środowiskowych,
nie można wyznaczać celów i zadań tylko dla aspektów nieznaczących.

Ocena i modyfikacja celów i zadań prowadzona jest zwykle raz w roku w ramach aktualizacji przeglądu środowiskowego, natomiast wyniki w zakresie osiągnięcia celów i realizacji zadań powinny zostać uwzględnione w przeglądzie zarządzania oraz analizowane w ramach przeprowadzania audytów wewnętrznych.

5.7.2 Programy

Program określa osoby odpowiedzialne i zasoby niezbędne do osiągnięcia zdefiniowanych celów i zadań w ustalonych terminach.

Wymaganie

Rozporządzenie EMAS, Załącznik I-A, punkt I-A.3.3.

Organizacja powinna ustanowić, wdrożyć i utrzymywać program(-y) osiągania swoich celów i zadań.

Program(-y) powinien (powinny) obejmować:
a) przypisanie odpowiednim służbom oraz odpowiednimi szczeblom organizacji odpowiedzialności za osiąganie celów i zadań oraz
b) środki i terminy, w których mają być one osiągnięte.

Program środowiskowy dostarcza odpowiedzi na pytania: kto co robi, kiedy, w jaki sposób, przy pomocy jakich środków i w jakich terminach.

Program zarządzania środowiskowego musi być powiązany z ogólną strukturą i planowaniem strategicznym w celu zapewnienia efektywności tych działań. Program powinien być dynamiczny, regularnie uaktualniany i weryfikowany w miarę zmian wprowadzanych do nadrzędnych celów i zadań organizacji.

Poniżej przedstawiono przykład programu realizacji celów i zadań środowiskowych.

Cel	Zadania	Osoba odpowiedzialna	Zatwierdzone środki	Termin realizacji
Zmniejszenie zużycia energii elektrycznej o 25% do czerwca 2005 roku	1. wprowadzenie systemu kontroli indywidualnego zużycia energii elektrycznej we wszystkich pokojach oraz w obiektach hotelowych	Główny Energetyk	11 000 zł	31.01.05
	2. zastąpienie starych lamp nowymi lampami o niskim zużyciu energii	Kierownik Działu Utrzymania Ruchu	3600 zł	do 25.02.05
Zmniejszenie ilości wytwarzanych odpadów o 50% do czerwca 2006 roku	1. wyeliminowanie zakupów art. Chemii gospodarczej w opakowaniach jednorazowych	Kierownik Działu Zakupów	Nd.	od 30.03.05
	2. wprowadzenie do stosowania szklanych i metalowych pojemników wielokrotnego użytku pojemników		28000 zł	do 30.04.05
	3. wprowadzenie papieru bezchlorowego w biurach.		Wzrost kosztów rocznie o 1500 zł	od 30.09.05
Zmniejszenie zużycia wody o 20% do czerwca 2006 roku	1. zainstalowanie głowic termostatycznych w prysznicach.	Główny Energetyk		do 15.05.05
	2. Instalacja pompy cyrkulacyjnej w instalacji c.w.u.			do 15.05.05
	3. osobne wodomierze w barze, pokojach i kuchni			do 15.08.05
	3. osobne wodomierze w barze, pokojach i kuchni		1800 zł	do 15.08.05

Uwaga: Mechanizm ustalania celów i zadań jest zbieżny niektórymi instrumentami funkcjonującymi w polskim prawie.

Przykład: W odniesieniu do kwestii osiągania zgodności z wymaganiami najlepszych dostępnych technik, co zostało opisane w artykule 208 ustawy Prawo ochrony środowiska:

„ (…) 2b. Jeżeli spełnienie wymagań najlepszych dostępnych technik wiąże się z realizacją działań w okresie, na który ma być wydane pozwolenie, informacja, o której mowa w artykule 184 ust. 2 pkt. 15, zawiera:
1) wskazanie i opis proponowanych działań,
2) harmonogram realizacji działań w okresie obowiązywania pozwolenia; w przypadku planowanej realizacji określonego działania w okresie dłuższym niż rok jest wymagane wskazanie etapów tego działania w okresach nie dłuższych niż roczne oraz terminów realizacji tych etapów,
3) przewidywane koszty realizacji poszczególnych działań,
4) plan finansowania poszczególnych działań,
5) wskazanie uwarunkowań technicznych i ekonomicznych uzasadniających proponowany harmonogram realizacji działań. (…)”

Podobne mechanizmy funkcjonują w odniesieniu do programów dostosowawczych (artykuły 422-427 ustawy – Prawo ochrony środowiska) lub też odroczenia opłaty za korzystanie ze środowiska oraz administracyjnej kary pieniężnej (artykuł 317 tej samej ustawy).

Rozporządzenie EMAS posługuje się definicją „ciągłego doskonalenia efektów działalności środowiskowej”: Proces poprawy, z roku na rok, wymiernych efektów działania systemu zarządzania środowiskowego związanych z prowadzonym przez organizację zarządzaniem jej znaczącymi aspektami środowiskowymi, opartym na polityce środowiskowej, celach i zadaniach.

Rozporządzenie EMAS określa, że poprawa ta powinna być widoczna z roku na rok. W praktyce oznacza to, że Rozporządzenie EMAS kładzie nieco większy nacisk na osiąganie w określonym czasie celów środowiskowych będących podstawowym instrumentem realizacji zobowiązania do ciągłego doskonalenia zawartego w polityce środowiskowej.

Zgodnie z przytoczoną powyżej definicją ciągłego doskonalenia nie jest konieczne doskonalenie się we wszystkich obszarach objętych polityką środowiskową. Tak, więc organizacja nie musi wyznaczać sobie celów i zadań dla wszystkich znaczących aspektów środowiskowych. W takim wypadku organizacja musi wykazać, że zidentyfikowane znaczące aspekty są należycie nadzorowane oraz, że na przykład w wyniku przeprowadzenia oceny możliwości ekonomicznych i technicznych nie wymagają doskonalenia w tym obszarze.

Należy unikać formułowania celów środowiskowych mających na celu uzyskanie zgodności z wymaganiami prawnymi w zakresie ochrony środowiska, ponieważ w takich wypadkach będzie to traktowane jako niespełnienie wymagań Rozporządzenia EMAS, uniemożliwiające rejestrację w systemie EMAS. Wyjątkiem jest sytuacja, w której organizacja stawia sobie cele związane z wymaganiami, które dopiero zaczną obowiązywać. Realizacja działań mających na celu uzyskanie zgodności z obowiązującym prawem, np. realizacja zarządzeń pokontrolnych WIOŚ powinna mieć status działań korygujących. Wyjątek stanowi ujęcie w celach środowiskowych programu dostosowawczego ustalonego na bazie ustawy Prawo ochrony środowiska.

Dokumentacja

Rozporządzenie EMAS jednoznacznie wymaga udokumentowania celów i zadań środowiskowych. Z treści wymagań nie wynika jednoznacznie, że trzeba udokumentować programy środowiskowe, jednakże z praktycznego punktu widzenia jest to konieczne i powszechnie stosowane.