ࡱ> a9  bjbjl4(8888.94b9,mh;(;";; <zAzAzA6l8l8l8l8l8l8l$;o [qP\lzA@^XA"zAzA\lCDD; <am6CCCzAD;( <6lCzA6lC CM`2^ra <; WR38C`ra m<m`qC.qraCDDDDTBumaczenie nieoficjalne Komisja Europejska ZALECENIA KOMISJI z dnia 10 lipca 2003 r. w sprawie wytycznych wdra|ania Rozporzdzenia Rady i Parlamentu Unii Europejskiej Nr 761/2001 z dnia 19 marca 2001 r. w sprawie umo|liwienia dobrowolnego uczestnictwa organizacji w Systemie Eko-Zarzdzania i Audytu Wsplnoty (EMAS) w zakresie doboru i stosowania wskaznikw efektywno[ci dziaBaD [rodowiskowych (2003/532/EC) KOMISJA EUROPEJSKA majc na wzgldzie Traktat ustanawiajcy Wsplnot Europejsk, a w szczeglno[ci drugi akapit ArtykuBu 21, tego| Traktatu, zwa|ywszy, |e: Rozporzdzenie Rady i Parlamentu Unii Europejskiej nr 761/2001 z dnia 19 marca 2001 r. w sprawie umo|liwienia dobrowolnego uczestnictwa organizacji w systemie Eko-Zarzdzania i Audytu Wsplnoty (EMAS) okre[la zasadnicze wymagania dla uczestnictwa organizacji w systemie EMAS; Rozporzdzenie nr 761/2001 zobowizuje Komisj do promowania jednorodnego stosowania wymagaD EMAS; Jednorodno[ ta mo|e by wzmocniona przez przedstawienie zarwno organizacjom jak i weryfikatorom [rodowiskowym wytycznych w sprawie opracowania deklaracji [rodowiskowej zgodnie z ArtykuBem 3(2)(c) Rozporzdzenia nr 761/2001; Zgodnie z ZaBcznikiem III p. 3.3 do Rozporzdzenia nr 761/2001 organizacje wdra|ajce EMAS mog stosowa wskazniki efektywno[ci dziaBaD [rodowiskowych, aby zwikszy przejrzysto[ i porwnywalno[ informacji przedstawianych przez organizacj Dobr i stosowanie wskaznikw efektywno[ci dziaBaD [rodowiskowych mo|e tak|e pomc organizacjom w lepszym zrozumieniu i doskonaleniu ich wBasnego systemu zarzdzania [rodowiskowego a tak|e poprawie wynikw dziaBaD [rodowiskowych; (6)Wytyczne w sprawie deklaracji [rodowiskowej zgodnej z wymaganiami EMAS zawarte w ZaBczniku I.3 to Zalecenia Nr 2001/680/EC (2) zawieraj informacj, |e Komisja opracuje wytyczne w sprawie doboru i stosowania wskaznikw efektywno[ci [rodowiskowej. Dobr i stosowanie wskaznikw efektywno[ci [rodowiskowej powinien by efektywny ekonomicznie i dostosowany do wielko[ci i rodzaju organizacji, jej potrzeb i priorytetw. Wytyczne zawarte w niniejszym Zaleceniu s zgodne z opini Komitetu powoBanego w my[l ArtykuBu 14 Rozporzdzenia nr 761/2001, NINIEJSZYM ZALECA: 1. W celu przygotowania deklaracji [rodowiskowej zgodnej z wymaganiami EMAS organizacje mog stosowa wskazniki efektywno[ci dziaBaD [rodowiskowych opisane w ZaBczniku I. 2. Niniejsze Zalecenie jest kierowane do PaDstw czBonkowskich Unii Europejskiej Bruksela, 10 lipca 2003 r. Za Komisj Margot WALLSTRM CzBonek Komisji ZAACZNIK 1 WYTYCZNE DOBORU I STOSOWANIA WSKAyNIKW EFEKTYWNOZCI DZIAAAC ZRODOWISKOWYCH ZGODNIE Z ROZPORZDZENIEM EMAS Wprowadzenie W Aneksie III 3.3. do Rozporzdzenia EMAS uczestniczce organizacje s zachcane do stosowania, tam gdzie to wBa[ciwe, wskaznikw efektywno[ci dziaBaD [rodowiskowych. Zastosowanie takich wskaznikw uBatwia przedstawianie w deklaracji [rodowiskowej dziaBaD [rodowiskowych poprzez przetworzenie danych zrdBowych w informacje, ktre mog zosta Batwo zrozumiane przez odbiorcw. Wskazniki efektywno[ci dziaBaD [rodowiskowych pozwalaj sprowadzi rozbudowane dane [rodowiskowe do ograniczonej ilo[ci informacji kluczowych. Stosowanie wskaznikw pomaga organizacjom w kwantyfikowaniu i raportowaniu wynikw dziaBaD na rzecz [rodowiska. Inn wa|n funkcj wskaznikw [rodowiskowych jest wspomaganie organizacji w zarzdzaniu ich aspektami [rodowiskowymi i oddziaBywaniami na [rodowisko. Ponadto organizacje takie jak agencje rankingowe i firmy doradztwa finansowego s w coraz wikszym stopniu zainteresowane wynikami dziaBaD w zakresie ochrony [rodowiska. Generowanie informacji [rodowiskowej mo|e by kosztowne i czasochBonne. Dlatego te| stosowane wskazniki efektywno[ci dziaBaD [rodowiskowych powinny by uzasadnione ekonomicznie i odpowiada wielko[ci i rodzajowi organizacji, a tak|e wychodzi naprzeciw jej potrzebom i priorytetom. Powinny odnosi si przede wszystkim do tych oddziaBywaD na [rodowisko, ktre s najbardziej znaczce i na ktre organizacja mo|e wpByn poprzez swoje dziaBania, zarzdzanie, produkty i usBugi. Powinny one tak|e charakteryzowa si tak wra|liwo[ci, aby odzwierciedla znaczce zmiany w oddziaBywaniu na [rodowisko. Ponadto organizacje powinny optymalizowa wykorzystanie zbieranych informacji. Wskazniki powinny speBnia dwa cele: pomoc kierownictwu organizacji oraz dostarczenie informacji zainteresowanym stronom. W zale|no[ci od mo|liwo[ci i dostpnych [rodkw, zakres stosowania wskaznikw efektywno[ci dziaBaD [rodowiskowych mo|e pocztkowo by ograniczony do aspektw uznawanych za najbardziej istotne a nastpnie poszerzany. W dalszej cz[ci niniejszych wytycznych znajduj si przykBady wskaznikw i stosowanych jednostek miary. W zaBczniku II wymieniono kilkana[cie publikacji i standardw, ktre mog pomc organizacjom w stosowaniu wskaznikw efektywno[ci dziaBaD [rodowiskowych. Podstawowe zaBo|enia systemu wskaznikw [rodowiskowych s nastpujce: porwnywalno[: wskazniki powinny pozwala na porwnanie i wykazywa zmiany w wynikach dziaBaD [rodowiskowych, zachowanie rwnowagi pomidzy informacjami pozytywnymi i negatywnymi cigBo[: wskazniki powinny opiera si na jednakowych kryteriach i powinny by okre[lane w porwnywalnych okresach czasu lub jednostkach, aktualno[: wskazniki powinny by aktualizowane na tyle czsto, aby umo|liwi podjcie odpowiednich dziaBaD, czytelno[: wskazniki powinny by czytelne i zrozumiaBe. Rodzaje wskaznikw efektywno[ci dziaBaD [rodowiskowych Zwykle definiuje si trzy rodzaje wskaznikw [rodowiskowych dla oceny i raportowania wynikw dziaBaD [rodowiskowych organizacji: Wskazniki osigni operacyjnych (WOO)Wskazniki osigni zarzdczych (WOZ)Wskazniki warunkw [rodowiskowych (WWS)Wskazniki danych na wej[ciuWskazniki dotyczce budynkw i wyposa|eniaWskazniki danych na wyj[ciuWskazniki systemoweWskazniki dotyczce obszarw funkcjonalnychWskazniki mediw [rodowiskowychWskazniki bio- i antroposferyMateriaByTechnologia wykonaniaProdukty dostarczane przez organizacjWdra|anie polityki i programwAdministracja i planowaniePowietrzeFloraEnergiaInstalacjeUsBugi [wiadczone przez organizacjZgodno[ z wymaganiamiZakupy i inwestycjeWodaFaunaUsBugi wspomagajce dziaBania organizacjiProcesy i operacjeOdpadyWyniki finansoweZdrowie i bezpieczeDstwoTerenLudzieProdukty wspomagajce dziaBania organizacjiKonserwacja i utrzymanieEmisjeZaanga|owanie pracownikwRelacje ze spoBeczeDstwem Aspekty estetyczne i histotryczno-kulturoweWykorzystanie terenuTransport Wskazniki osigni operacyjnych (WOO): koncentruj si na aspektach zwizanych z funkcjonowaniem organizacji, wBczajc dziaBania, produkty lub usBugi, i mog odzwierciedla takie zagadnienia jak emisja zanieczyszczeD, recykling produktw i surowcw, zu|ycie paliw przez pojazdy lub zu|ycie energii. Wskazniki osigni operacyjnych mog by podzielone na wskazniki danych na wej[ciu, wskazniki dotyczce budynkw i wyposa|enia oraz wskazniki danych na wyj[ciu. Koncentruj si one na planowaniu, nadzorze i monitorowaniu oddziaBywaD organizacji na [rodowisko. Wskazniki osigni operacyjnych s tak|e narzdziem do komunikowania danych [rodowiskowych poprzez raporty i deklaracje [rodowiskowe zgodne z Rozporzdzeniem EMAS. Poprzez uwzgldnienie aspektw kosztowych stanowi rwnie| podstaw zarzdzania kosztami [rodowiskowymi. Wskazniki osigni zarzdczych (WOZ): koncentruj si na wysiBkach kierownictwa dotyczcych zapewnienia infrastruktury dla skutecznego zarzdzania [rodowiskowego i mog obejmowa m.in. programy [rodowiskowe, cele i zadania, szkolenia, systemy motywacyjne, czsto[ auditw, inspekcje w zakBadzie, relacje z administracj i lokaln spoBeczno[ci. Wskazniki te sBu| przede wszystkim jako narzdzie wewntrznej kontroli i zrdBo informacji, ale samodzielnie nie odzwierciedlaj w peBni dziaBaD [rodowiskowych organizacji. Wskazniki Warunkw Zrodowiskowych (WWS) : informuj o jako[ci [rodowiska otaczajcego organizacj lub o stanie [rodowiska w znaczeniu lokalnym, regionalnym lub globalnym. PrzykBadowo: jako[ wody w jeziorze ssiadujcym z terenem, na ktrym organizacja prowadzi dziaBalno[, jako[ powietrza w regionie, st|enie gazw cieplarnianych lub st|enie pewnych zanieczyszczeD w gruncie. Poniewa| dane dotyczce stanu [rodowiska mog by do[ obszerne, wskazniki powinny umo|liwi skoncentrowanie si na aspektach [rodowiskowych zwizanych ze znaczcymi oddziaBywaniami na [rodowisko. Stan komponentw [rodowiska (powietrza, wody, ziemi) i problemy [rodowiskowe pojawiajce si w zwizku z nimi zale| od wielu czynnikw. PrzykBadem mog by emisje zanieczyszczeD z zakBadw przemysBowych, gospodarstw domowych lub transportu. Dane o stanie komponentw [rodowiska s zazwyczaj mierzone i rejestrowane przez organy administracji. Te dane s u|ywane do tworzenia specjalnych systemw wskaznikw dotyczcych gBwnych problemw [rodowiskowych. W powizaniu z celami polityki [rodowiskowej, mog one by u|ywane przez organizacje jako punkt odniesienia przy ustalaniu wBasnych priorytetw, wskaznikw i celw. Szczeglnie jest to przydatne w przypadku, kiedy dziaBalno[ organizacji jest jednym z gBwnych zrdeB problemw w [rodowisku, przykBadem mog by: wpByw haBasu z lotniska na jego otoczenie lub wpByw [ciekw odprowadzanych do gruntu lub do wd na jako[ wody w okolicy. W takich przypadkach wskazniki WWS umo|liwiaj pomiar oddziaBywania organizacji na [rodowisko. PodziaB na wymienione trzy kategorie wskaznikw [rodowiskowych jest oglnie akceptowany i organizacje powinny wzi pod uwag zastosowanie ich kombinacji, aby mc wykaza, |e: rozumiej wpByw na [rodowisko zwizany z ich dziaBalno[ci, produktami i usBugami (WWS) podejmuj stosowne dziaBania, aby wdro|y odpowiedni sposb zarzdzania aspektami [rodowiskowymi uwzgldniajc wpByw, jaki wywieraj na [rodowisko (WOZ), oraz rezultaty wBa[ciwego zarzdzania aspektami [rodowiskowymi poprawiBy wyniki ich dziaBaD na rzecz [rodowiska (WOO). Uznaje si jednak, |e dla organizacji charakteryzujcych si mniej znaczcym wpBywem na [rodowisko i mniej zBo|onym systemem zarzdzania [rodowiskowego, najwiksze zastosowanie maj wskazniki wynikw operacyjnych. Wytyczne Przy wyborze wskaznikw efektywno[ci dziaBaD [rodowiskowych dla poszczeglnych aspektw [rodowiskowych organizacja powinna postawi sobie nastpujce pytania: jakie s gBwne aspekty i oddziaBywania na [rodowisko organizacji? w ktrym miejscu mo|na dokona najistotniejszej poprawy? w ktrym miejscu poprawa dziaBaD [rodowiskowych bdzie prowadzi tak|e do obni|enia kosztw? Wybrane wskazniki [rodowiskowe powinny wspBgra z priorytetami polityki [rodowiskowej: jaki jest wpByw organizacji na realizacj przyjtych lokalnie lub w regionie polityk w zakresie ochrony [rodowiska? jakie problemy [rodowiskowe dominuj w bie|cych dyskusjach politycznych? jakie zewntrzne wymogi, na przykBad ze strony zainteresowanych stron, wpBywaj na funkcjonowanie organizacji?   Organizacje powinny wybra wskazniki, ktre poprawi efektywno[ ich zarzdzania. Wskazniki, ktre nie wnosz niczego nowego do zarzdzania organizacj, nie bd przecie| wykorzystywane do codziennego zarzdzania i skutkiem tego nie wpByn znaczco na popraw dziaBaD. Krtko mwic, tylko te wskazniki, ktre pozwol pracownikom i kierownictwu wykonywa lepiej ich zadania, s najwBa[ciwsze dla organizacji. W podpunktach (a)-(e) rozpatrywane jest ka|de z kryteriw opisanych w Aneksie III 3.3 do Rozporzdzenia EMAS, co powinno pomc organizacjom w doborze odpowiednich wskaznikw. Wskazniki powinny przekazywa precyzyjn ocen realizacji zadaD organizacji Istotne jest, aby organizacja prawidBowo oceniaBa realizacj swoich dziaBaD na rzecz [rodowiska. Wskazniki powinny przedstawia realizacj tych dziaBaD tak dokBadnie jak to mo|liwe, dostarczajc wiarygodnego obrazu jej aspektw [rodowiskowych i wpByww na [rodowisko. Dla przykBadu, je[li organizacja zmniejsza emisj zanieczyszczeD do powietrza i wody, ale w wyniku tego wytwarza wicej odpadw przeznaczonych do skBadowania, powinna wzi to pod uwag i przygotowa raport na temat wszystkich zwizanych z tym zyskw i strat dla [rodowiska. Bdzie miaBo to tak|e skutki finansowe, jako |e koszt zagospodarowania odpadw bdzie uwzgldniony w oszacowaniu kosztw takiego przedsiwzicia przez kierownictwo organizacji. W przedstawionych ni|ej przykBadach podane s wskazniki i jednostki miary do zastosowania w deklaracjach [rodowiskowych EMAS. Odnosz si one do r|nych kategorii i podkategorii wskaznikw. Oprcz bezwzgldnych warto[ci opisujcych oddziaBywanie na [rodowisko, zastosowane wskazniki mog tak|e przedstawia wpByw na [rodowisko wzgldem jednostki produktu lub usBugi, a tak|e wzgldem obrotu, sprzeda|y brutto lub warto[ci dodanej brutto (tzw. wskaznik eko-wydajno[ci) lub wpByw na [rodowisko na jednego zatrudnionego pracownika1. WSKAyNIKI OSIGNI OPERACYJNYCH: WSKAyNIKI DANYCH NA WEJZCIUKategoria wskaznikaPrzykBady wskaznikwPrzykBady jednostek miaryMateriaBySurowce, materiaBy eksploatacyjne i pomocnicze, wody gruntowe, wody powierzchniowe, paliwa kopalniane, drewno itp. tony na rok tony na tony produktu na rok tony niebezpiecznych/szkodliwych substancji na rok tony niebezpiecznych/szkodliwych substancji na tony produktu na rok metry sze[cienne na rok metry sze[cienne na tony produktu EnergiaEnergia elektryczna, gaz, olej, surowce odnawialne itp. megawatogodziny na rok kilowatogodziny na tony produktuProdukty (nale|y skoordynowa z obszarem ,,zaopatrzenie i inwestycje ) PBprodukty, produkty pomocnicze i biurowe itp..tony na rok kilogramy niebezpiecznych/szkodliwych materiaBw na tony produktw ilo[/udziaB procentowy produktw oznaczonych eko-etykiet (na rok) UsBugi (nale|y skoordynowa z obszarem ,,zaopatrzenie i inwestycje )Sprztanie, odbir odpadw, ogrodnictwo, gastronomia, komunikacja, usBugi biurowe, transport, podr|e, edukacja, planowanie administracyjne, usBugi finansowe itp. tony na rok kilogramy niebezpiecznych/szkodliwych materiaBw na jednostkow usBug (i rok) ilo[/udziaB procentowy usBug oznaczonych eko-etykiet (na rok)  WSKAyNIKI OSIGNI OPERACYJNYCH: WSKAyNIKI DOTYCZCE BUDYNKW I WYPOSA{ENIAKategoria wskaznikaPrzykBady wskaznikwPrzykBady jednostek miaryTechnologia wykonaniaBudynki, urzdzenia, wyposa|enie, etc. straty ciepBa budynkw w watach na metry kwadratowe (w/m) i stopieD Kelvina udziaB procentowy wyposa|enia z cz[ciami mo|liwymi do odzysku (na rok)InstalacjaBudynki, urzdzenia, wyposa|enie, etc.udziaB procentowy cz[ci maszyn mo|liwych do odzysku (na rok) udziaB procentowy lub liczba urzdzeD oznaczonych eko-etykiet lub deklaracj [rodowiskow (na rok)Procesy i operacjeBudynki, urzdzenia, wyposa|enie, etc.godziny pracy poszczeglnych urzdzeD lub wyposa|enia na rok tony substancji, materiaBw lub produktw zu|ytych w czasie pracy na rokUtrzymanie i konserwacjaBudynki, urzdzenia, wyposa|enie, transport samochodowy itp.godziny po[wicone koniecznej konserwacji poszczeglnych urzdzeD lub wyposa|enia na rok tony substancji, materiaBw lub produktw zu|ytych do utrzymania i konserwacji. U|ytkowanie terenu naturalne siedliska, obszary zielone, obszary zurbanizowane itp. kilometry kwadratowe (km) na rokTransportZu|ycie paliwa, emisja spalin samochodowych, podr|e sBu|bowe ze wzgl. na [rodki transportu (samolot, samochd, autobus, pocig) itp. zu|ycie paliwa przez [rodki transportu w tonach na rok emisja gazw cieplarnianych przez [rodki transportu w tonach na rok osobokilometry na rok WSKAyNIKI OSIGNI OPERACYJNYCH : WSKAyNIKI DANYCH NA WYJZCIUKategoria wskaznikaPrzykBady wskaznikwPrzykBady jednostek miaryEmisjeEmisje gazw takich jak: gazy cieplarniane, lotne zwizki organiczne, pyBy itp. Zcieki zawierajce substancje niebezpieczne, [cieki technologiczne, wody chBodnicze itp. Odpady: odpady niebezpieczne, odpady inne ni| niebezpieczne, osady, CiepBo odpadowe, haBas itp, etc. tony na rok kilogramy na tony produktu metry sze[cienne na rok metry sze[cienne na tony produktu kilogramy substancji na metry sze[cienne [ciekw udziaB procentowy produktw do odzysku na rok megad|ule na rok megad|ule na tony produktu decybele (w okre[lonym miejscu) Produkty (projektowanie, rozwj, pakowanie, u|ytkowanie, odzyskiwanie, usuwanie)Substancje w produktach, materiaBy przeznaczone na opakowania, zu|ycie energii przez urzdzenia itp. tony niebezpiecznych/szkodliwych materiaBw na rok (i jednostk produktu) masowy procent cz[ci produktw do ponownego wykorzystania na rok ilo[/udziaB procentowy produktw oznaczonych eko-etykiet (na rok) tony materiaBw na opakowania na rokUsBugi (projektowanie, rozwj, wykonawstwo)Sprztanie, zagospodarowanie odpadw, ogrodnictwo, gastronomia, komunikacja, usBugi biurowe, transport, podr|e, szkolenia, planowanie administracyjne, usBugi finansowe, etc. tony lub kilogramy niebezpiecznych/szkodliwych substancji zu|ytych na jednostkow usBug i rok zu|ycie paliwa w litrach na jednostkow usBug i rok ilo[ i udziaB procentowy usBug oznaczonych eko-etykiet (na rok)  WSKAyNIKI OSIGNI ZARZDCZYCH: WSKAyNIKI SYSTEMOWEKategoria wskaznikaPrzykBady wskaznikwPrzykBady jednostek miaryWdra|anie polityki i programwCele i zadania [rodowiskowe, warunki w miejscu pracy, zarzdzanie danymi itp..udziaB procentowy osignitych celw i zadaD na rok udziaB procentowy komrek /miejsc pracy, dla ktrych okre[lono wymagania [rodowiskowe (na rok) udziaB procentowy komrek/miejsc pracy, dla ktrych prowadzi si pomiary [rodowiskowe i zapisy (na rok)Zgodno[ z wymaganiamiAudity zgodno[ z dobrowolnymi zobowizaniami [rodowiskowymi itp.udziaB procentowy auditowanych komrek/miejsc pracy na rok liczba osignitych celw zgodnych z dobrowolnymi zobowizaniami [rodowiskowymi (na rok)Wynik finansowyZaoszczdzone [rodki pieni|ne itp. euro na rokZaanga|owanie pracownikwSzkolenia [rodowiskowe, konsultacje pracownicze, propozycje ulepszeD przedstawiane przez pracownikw itp. liczba dni szkoleD na pracownika na rok udziaB szkoleD [rodowiskowych we wszystkich szkoleniach liczba spotkaD z pracownikiem/przedstawicielami pracownikw na rok liczba wysuwanych propozycji na pracownika na rok liczba/udziaB procentowy wdro|onych propozycji na rok  OSIGNICIA ZARZDCZE: WSKAyNIKI OBSZARU DZIAAANIAKategoria wskaznikaPrzykBady wskaznikwPrzykBady jednostek miaryAdministracja i planowaniePo[rednie i bezpo[rednie aspekty [rodowiskowe oraz wpByw decyzji, polityk, planw zagospodarowania terenu, zaanga|owanie w rynki ekologiczne itp.ilo[/udziaB przedsiwzi, dla ktrych wykonano ocen oddziaBywania na [rodowisko (na rok) udziaB procentowy obszarw, wobec ktrych planuje si pozostawienie ich w stanie niezmienionym lub utworzenie na ich obszarze naturalnych siedlisk lub terenw zielonych (na rok) caBkowita warto[ w euro lub udziaB procentowy produktw sprzedanych na rynkach ekologicznychZakupy i inwestycje (w koordynacji ze wskaznikami na wej[ciu w odniesieniu do produktw i usBug)Osignicia [rodowiskowe dostawcw i podwykonawcw itp. Inwestycje w projekty [rodowiskowe itp. ilo[/udziaB procentowy dostawcw i podwykonawcw majcych polityk [rodowiskow lub systemy zarzdzania caBkowita warto[ w euro lub udziaB procentowy inwestycji kapitaBowych w projekty [rodowiskowe na rokBezpieczeDstwo i higiena pracyWypadki, zachorowania, jako[ powietrza i wody w miejscu pracy, haBas itp. ilo[ wypadkw pracownikw na rok ilo[ dni zwolnieD lekarskich na pracownika na rok st|enia szkodliwych substancji w miligramach na litr lub cz[ciach na milion poziom haBasu na stanowisku pracy w decybelachRelacje ze spoBeczeDstwemRozmowy z zainteresowanymi stronami (spotkania, aktywne uczestnictwo w wydarzeniach) itp. Pro[by z zewntrz o raporty [rodowiskowe itp. ilo[ dyskusji w osobodniach na rok ilo[ zapytaD z zewntrz na rok ilo[ odsBon strony internetowej rocznie WSKAyNIKI WARUNKW ZRODOWISKOWYCHWSKAyNIKI MEDIW SRODOWISKOWYCHKategoria wskaznikaPrzykBady wskaznikwPrzykBady jednostek miaryPowietrzeSubstancje zanieczyszczajce w powietrzu takie jak siarka i tlenki azotu, ozon, lotne zwizki organiczne, pyBy itp. miligramy na litr cz[ci na milion (ppm)WodaSubstancje zanieczyszczajce w rzekach, jeziorach, wodach gruntowych takie jak substancje biogeniczne, oznaczonych eko-etykiet metale ci|kie, zwizki organiczne itp.miligramy na litrZiemiaNaturalne siedliska , obszary chronione Zanieczyszczenia gruntu przez metale ci|kie, pestycydy, nawozy itp.udziaB procentowy powierzchni (na rok) zmiany w km na rok m/m zanieczyszczonej gleby na m (na rok) WSKAyNIKI WARUNKW ZRODOWISKOWYCH: WSKAyNIKI BIO I ANTROPOSFERYCZNEKategoria wskaznikaPrzykBady wskaznikwPrzykBady jednostek miaryFloraGatunki, ktre wyginBy lub ktrym grozi wyginicieilo[/udziaB procentowy w porwnaniu z warunkami naturalnymi FaunaGatunki, ktre wyginBy i ktrym grozi wyginicieilo[/udziaB procentowy w porwnaniu z warunkami naturalnymi LudzieZrednia dBugo[ |ycia mieszkaDcw, choroby mieszkaDcw wynikajce z zanieczyszczenia [rodowiska, st|enie zanieczyszczeD we krwi mieszkaDcw (oBw itp.)[rednia dBugo[ |ycia w latach udziaB procentowy mieszkaDcw z specyficznymi (chronicznymi)chorobami miligramy zanieczyszczeD na litrEstetyka, dziedzictwo historyczne i kulturaPomniki przyrodykm UWAGA: Czstokro elementy [rodowiska lokalnego i lokalne ekosystemy s najbardziej wBa[ciwe przy okre[laniu wskaznikw stanu [rodowiska (WWS). Jednak|e, w pewnych przypadkach  takich jak emisja gazw cieplarnianych wBa[ciwe mo|e by rozpatrywanie stanu [rodowiska w skali globalnej. Je[li WWS nie odzwierciedlaj w pierwszym rzdzie wpBywu na [rodowisko zarejestrowanej organizacji, a raczej wpByw innych organizacji bdz nieznanych zrdeB, powinno by to jasno zaznaczone w informacji dla zainteresowanych stron. Poni|ej przedstawionych jest kilka przykBadw wskaznikw osigni [rodowiskowych w postaci diagramw. W wielu przypadkach korzystne jest przedstawienie informacji nie tylko z minionego roku, ale tak|e z kilku ostatnich lat. Rysunek 1. Wytwarzanie trzech r|nych typw odpadw niebezpiecznych w tysicach ton na rok w latach 1996-2002: |u|le z produkcji pierwotnej i wtrnej (10 04 01), zgary z produkcji pierwotnej i wtrnej (10 04 02), pyBy z gazw odlotowych (10 04 04) (1) Je[li organizacja opracowuje raport na temat wskaznikw zarzdczych (np. dotyczcych szkoleD), korzystne jest wiedzie jaka cz[ wszystkich szkoleD po[wicona jest zagadnieniom ochrony [rodowiska lub udziaB auditw [rodowiskowych we wszystkich prowadzonych auditach. Pozwoli to organizacji lepiej oszacowa koszty ponoszone na zarzdzanie [rodowiskowe.  EMBED MSGraph.Chart.8 \s  Rysunek 2. Proporcje godzin szkolenia nt. bezpieczeDstwa, [rodowiska i jako[ci przypadajcych na pracownika w 2002 r. W przypadku, gdy organizacja chce przedstawi w raporcie swoje dziaBania w odniesieniu do warunkw [rodowiskowych, korzystna bdzie znajomo[ rzeczywistego wpBywu organizacji na [rodowisko. Tak wic, je[li organizacja przygotowuje informacje na temat stanu zanieczyszczenia lokalnej rzeki, korzystne bdzie oszacowanie jej wpBywu na ten stan. Pozwoli to na wBa[ciwe nakierowanie swoich dziaBaD. (b) Wskazniki powinny by zrozumiaBe i jednoznaczne Ze wzgldu na wiarygodno[ jak i wBa[ciwy nadzr wa|ne jest, aby wskazniki nie tworzyBy faBszywego wyobra|enia lub nie wprowadzaBy w bBd zainteresowanych stron. Wskazniki powinny by spjne i skoncentrowane na zasadniczych danych. Dla celw sprawozdawczych dane s czsto agregowane lub normalizowane. Pozwala to na zwizB prezentacj, ale wa|ne jest te|, aby koDcowy wynik byB zrozumiaBy. Na przykBad np. przedstawienie informacji dotyczcego recyklingu odpadw w formie specyficznego wskaznika mo|e nie by zrozumiaBe, je[li metoda zastosowana do generowania tego wskaznika nie jest wyja[niona. Normalizowanie danych w odniesieniu do roku bazowego mo|e pozwoli na porwnanie poszczeglnych lat, ale mo|e nie odzwierciedli wszystkich aspektw dziaBaD [rodowiskowych. Na przykBad wa|ne jest, aby skutki nabycia lub odsprzeda|y nieruchomo[ci byBy wyja[nione, tak aby zainteresowane strony byBy w stanie zrozumie bezwzgldn wielko[ opisywanego aspektu. (c) Wskazniki powinny umo|liwi coroczne dokonanie porwnaD Ten aspekt sBu|y Batwemu [ledzeniu wynikw dziaBaD [rodowiskowych w organizacji. Kluczow spraw mo|e by prawidBowy wybr wskaznikw na wstpie procesu przygotowania raportu umo|liwiajcy coroczne porwnanie wynikw. Je[li dokonuje si zmian mierzonych parametrw dla danego aspektu [rodowiskowego, trudno przedstawi zaistniaB popraw. Na przykBad, je[li energia jest raportowana w jednym roku jako caBkowite zu|ycie a w kolejnym jako zu|ycie energii na ton produktu, porwnanie obu lat nie bdzie mo|liwe. Dlatego te| organizacje powinny dobra takie wskazniki, aby mo|na byBo je porwnywa przez wiele lat. Aby unikn nieporozumieD prezentowanym wskaznikom powinny towarzyszy warto[ci bezwzgldne. PrzykBad przedstawiono w tabeli poni|ej. PrzykBad tabeli pozwalajcej na coroczne dokonanie porwnaD (1) WskaznikJednostka199319941995PracownicyOsoba548520409ObrtMilion87,678,574,2ProdukcjaTony4 0753 6392 933Zu|ycie energiiMWh89 28582 42273 865Zu|ycie energii/ilo[ przetworzonej baweBnyKWh/kg21,922,223,7Zu|ycie wodyM249 670241 450219 010Zu|ycie wody/ ilo[ przetworzonej baweBnyL/kg-62,964,7UdziaB wyrobw przetestowanych na zgodno[ z wymaganiami MST/Okotex 100 %909099Farbowanie bez metali ci|kich%35,235,340Odpadykg158 014102 59881 658 Organizacje powinny tak|e by [wiadome, |e aby odda [cisBy roczny zmian w wynikach, powinny przedstawi bezwzgldne roczne [rednie i je[li to konieczne, tak|e ich rozbie|no[ci. Je[li nie jest to wBa[ciwe, nale|y przyj jako punkt odniesienia [redni rok lub [redni dBugoterminow. Rekordowe lata nie s odpowiednim punktem odniesienia. Czasami konieczna jest zmiana sposobu, w jaki przedstawiany jest aspekt [rodowiskowy. W takim przypadku organizacja powinna d|y do stworzenia mo|liwo[ci dokonania porwnaD z poprzednimi latami, na przykBad poprzez rekalkulacj danych z lat poprzednich zgodnie z now metod. (d) Wskazniki powinny pozwala na porwnania ze wskaznikami z sektora, kraju lub regionu Jednym z gBwnych wymogw dla porwnania wskaznikw jest zasada generowania ich zawsze w taki sam sposb, aby unikn porwnywania  jabBek i gruszek . Na przykBad w przypadku zu|ycia energii nale|y rozwa|y czy przedstawia w raporcie zu|ycie energii pierwotnej czy wtrnej. Organizacja powinna zadba o zastosowanie  wsplnych standardw przy tworzeniu swoich wskaznikw. Te  wsplne standardy s ustalane w pewnych przypadkach przez instytuty badawcze, stowarzyszenia bran|owe, organizacje pozarzdowe, a tak|e wBadze lokalne, krajowe bdz regionalne. Organizacje powinny upewni si, |e s [wiadome tych standardw i dla okre[lonych aspektw przyjmowa standardowe wskazniki pozwalajce na porwnanie z innymi. Aby unikn przedstawiania w raportach zbyt du|ej liczby wskaznikw, do raportu nale|y wybra najbardziej istotne dla swego sektora. PrzykBad tabeli, ktra pozwala na porwnanie z innymi organizacjami (1) Wskaznik (jednostka)MinimumZredniaMaksimumBank KoloDskiEnergia elektryczna (MWh) na jednego zatrudnionego4,356,86,8Ogrzewanie (GJ) na jednego zatrudnionego18,224,629,826,3Zu|ycie wody (l) na jednego zatrudnionego na dob4083171117Zu|ycie papieru(kg) na jednego zatrudnionego116138209209Zu|ycie papieru do kserokopiarek(liczba arkuszy) na jednego zatrudnionego9182319Podr|e (km) na jednego zatrudnionego4108801100600 (e) Wskazniki powinny pozwoli na porwnanie zgodno[ci z wymaganiami prawa Zarwno dla wBa[ciwego zarzdzania jak i zewntrznej wiarygodno[ci, organizacje powinny by w stanie zademonstrowa, na ile dziaBaj w zgodzie z wymaganiami prawa. Je[li istniej wymagania prawne dla aspektu, ktry ma by przedstawiony w raporcie, organizacje uj te wymagania do tej samej tabeli lub na wBa[ciwym wykresie.  EMBED MSGraph.Chart.8 \s  Rysunek 3. PrzykBad wykresu pozwalajcego na porwnanie z istniejcymi wymaganiami prawnymi 4. Podsumowanie Przed podjciem decyzji o rodzaju wskaznika, ktry ma by u|yty dla prze[ledzenia aspektw [rodowiskowych, organizacja powinna zada sobie nastpujce pytania: Czy zebrane dane przedstawiaj oddziaBywanie organizacji na [rodowisko ? Czy wskazniki umo|liwiaj okre[lenie ilo[ciowe celw [rodowiskowych? Czy dane wspomagaj proces zarzdzania organizacj? Czy dane s zrozumiaBe bez skomplikowanych wyja[nieD? Czy dane w takiej formie bd mo|liwe do uzyskania corocznie? Czy istniej jakiekolwiek limity prawne dla tego aspektu? Czy dane mog by porwnane ze standardowymi wskaznikami dla danego aspektu? Je[li odpowiedz na ktrekolwiek z powy|szych pytaD brzmi NIE, organizacja powinna rozwa|y przydatno[ danego wskaznika [rodowiskowego. Wskazniki powinny by regularnie weryfikowane, aby zapewni, |e s wBa[ciwe i uwzgldniaj nowe informacje lub zmiany. ZAACZNIK II Wybr publikacji dotyczcych wskaznikw [rodowiskowych ANPA National Agency for the Protection of the Environment (1998):Manuale per l'attuazione del Sistema Comunitario di Ecogestione ed Audit (Manual for the Implementation of the European Eco-Management and Audit Scheme) (EMAS),CD-ROM Sezione Banca Dati Indicatori (Section Database of Environmental Indicators), Roma, Internet: www.anpa.it/emas. Association for Environmental Management in Banks;Savings Banks and Insurance Companies (VfU) and German Federal Environment Ministry (1997): Time to act environmental management in financial institutions A survey of recent developments including principles and guidelines for in-house eco-balances of financial service providers, Bonn, Internet: www.vfu.de. Business in the Community (2000): Winning With Integrity, London, Internet: www.bitc.org.uk. Business in the Community (2001): A Measure of Progress, London, Internet: www.bitc.org.uk. FORGE Group (2000): Guidelines on Environmental Management and Reporting for the Financial Services Sector, Internet: www.bba.org.uk. German Federal Environment Ministry and Federal Environmental Agency (ed.)(1997): A Guide to Corporate Environmental Indicators, Bonn/Berlin, Internet: www.umweltbundesamt.de. German Federal Environmental Agency (1999): Leitfaden betriebliche Umweltauswirkungen Ihre Erfassung und Bewertung im Rahmen des Umweltmanagements. (Guideline of Operational Environmental Impacts Collection and Evaluation in the Framework of Environmental Management) ,Berlin, Internet: www.umweltbundesamt.de. Global reporting initiative (2002):Sustainability reporting guidelines, Boston, USA, Internet: www.globalreporting.org. EN/ISO 14031:1999 Environmental management Environmental performance evaluation Guidelines, Geneva, Internet: www.iso.ch. ISO/TR 14032:1999 Environmental management Examples of environmental performance evaluation (EPE) ,Geneva, Internet: www.iso.ch. Jasch,C. and Rauberger,R.(1998): Leitfaden Kennzahlen zur Messung der betrieblichen Umweltleistung (Guideline Indicators for the Measurement of Operational Environmental Performance)edited by the Austrian Federal Ministry for the Environment, Youth and Family Affairs, Vienna, IW Wien Publications No 25/1998, Internet: www.ioew.at/ioew/index.html. Rauberger,R.(1998): Erweitertes betriebliches Umweltcontrolling (Extended Operational Environmental Controlling), in Praxishandbuch Umweltschutz Management ,edited by Hans-Peter Wruk and Horst Ellringmann, Cologne, Deutscher Wirtschaftsdienst, Internet: www.dvd-verlag.com. UK Association of Certified and Chartered Accountants and Certified Accountants Educational Trust (2001): An Introduction to Environmental Reporting, London, Internet: www.accaglobal.com. UK Department for the Environment, Food and Rural Affairs (2000): Environmental Reporting Guidelines for Company Reporting on Waste, London, DEFRA Publications, Internet: www.defra.gov.uk/environment/envrp/index.htm. UK Department for the Environment, Food and Rural Affairs (2000): Environmental Reporting Guidelines for Company Reporting on Water, London, DEFRA Publications, Internet: www.defra.gov.uk/environment/envrp/index.htm. UK Department for the Environment, Food and Rural Affairs (2001):Environmental Reporting General Guidelines , London, DEFRA Publications, Internet: www.defra.gov.uk/environment/envrp/index.htm. UK Department for the Environment, Food and Rural Affairs (2001): Guidelines for Company Reporting on Greenhouse Gas Emissions, London, DEFRA Publications, Internet: www.defra.gov.uk/environment/envrp/index.htm. United Nations Division for Sustainable Development (2001): Environmental Management Accounting, Procedures and Principles, United Nations publication, Economic and Social Affairs Series, Internet: www.un.org/esa/sustdev/estema1.htm. VDI Verein Deutscher Ingenieure (ed.)(2001): Betriebliche Kennzahlen fr das Umweltmanagement Leitfaden zu Aufbau, Einfhrung und Nutzung (Operational Indicators for Environmental Management Guideline for Setup, Introduction and Use), VDI Richtline Nr.4050, Duesseldorf, Internet: www.vdi.de. World Business Council for Sustainable Development (2000):  Measuring eco-efficiency  a guide to reporting company performance , Geneva, Internet: www.wbcsd.org/newscenter/reports/2000/MeasuringEE.pdf.  Trzy podstawowe rodzaje wskaznikw oraz wikszo[ podrodzajw bezpo[rednio odpowiadaj rodzajom wymienionym w normie EN/ISO 14001:1999 . Podrodzaje  produkty wspomagajce dziaBania organizacji ,  transport ,  zaanga|owanie pracownikw ,  administracja i planowanie ,  zakupy i inwestycje oraz  zdrowie i bezpieczeDstwo s specyficzne dla EMAS 1 U|ycie wskaznikw dotyczcych zatrudnienia powinno by traktowane z ostro|no[ci, jako |e warto[ takich wskaznikw zale|y nieraz w du|ym stopniu od rodzaju prowadzonej dziaBalno[ci .  Dane dotyczce r|nych rodzajw odpadw powinny by przedstawiane osobno, szczeglnie w przypadku odpadw niebezpiecznych. Dane powinny by opatrzone odpowiednim opisem i kodem z katalogu odpadw.  W niniejszym dokumencie i w odniesieniu do Rozporzdzenia EMAS, zaleca si stosowanie eko-etykiety Unii Europejskiej lub eko-etykiet stosowanych w poszczeglnych PaDstwach czBonkowskich. Wicej szczegBw na stronie internetowej: http://www.europa.eu.int/comm/environment/ecolabel.  Kody w nawiasach odpowiadaj oznaczeniom w katalogu odpadw.  Rauberger (1998)  M.S.T.  skrt od  Markenzeichen schadsoffgeprufter Textillien (etykieta dla materiaBw sprawdzonych pod ktem zawarto[ci substancji szkodliwych) wydawana przez  Verein fur verbraucher- und umweltfreundliche Textilien - VvuT (Stowarzyszenie konsumentw na rzecz tekstyliw przyjaznych [rodowisku) .  Okotext jest odpowiednikiem  Oko-Tex Standard 100 (zob. strona internetowa http://www.oeko-tex.com).  Rauberger (1998) PAGE  PAGE 14   EMBED MSGraph.Chart.8 \s  Schemat procesu decyzyjnego przy wyborze wskaznikw dziaBaD [rodowiskowych  EMBED SnapGraphics  0.L/L0N0V0@1B133*4,45556\7^777778D>>>ZBBB~TTZZZZ0__i觚觚)jB* CJOJQJUmHnHphu jU6B* CJOJQJph56B* CJOJQJphB* CJOJQJph5B* CJOJQJph"j0JB* CJOJQJUphB* OJQJphB* CJOJQJph5B* CJOJQJph.24Z\8:bdZx l 2 8 $ & F 7$8$H$a$ $ & F7$8$H$a$7$8$H$ $ p#7$8$H$a$ $7$8$H$a$+$$d%d&d'd7$8$H$NOPQa$ 846\^XZVX|  & F h^h$a$$a$ $7$8$H$a$ $ & F 7$8$H$a$| ~ D)~**++x,-j...L/N/R0V000@1 $$Ifa$ & F h^h & F@1B1z11202223yyyyyyl $$If]a$ $$Ifa$|$$IfFF&,  0    4 Fa333H3336H---- $$Ifa$$$IfF֞8 d!&T04 Fa3 44*4,4<4-$$IfF֞8 d!&T04 Fa $$Ifa$<4R444445 $$Ifa$55\55556---- $$Ifa$$$IfF֞8 d!&T04 Fa55556X6-$$IfF֞8 d!&T04 Fa $$Ifa$X666677\7 $$Ifa$\7^7`77776p---- $$Ifa$$$IfF֞8 d!&T04 Fa777777-D$$IfF֞8 d!&T04 Fa $$Ifa$7777777 $$Ifa$7777::64.44x]x$$IfF֞8 d!&T04 Fa:B>D>@XBZBCFFNNOOPQRR|T~TTTUVVVWW4XY & F h^h & FYYZZZ]]._0___aanepefiiij $$Ifa$$a$$ & F h^ha$ & Fiiijjjrs tttww~(*LNƊȊ24 68HBDF睊|56B* CJOJQJph%j0J5B* CJOJQJUph5B* CJOJQJph)jB* CJOJQJUmHnHphu"j0JB* CJOJQJUphB* OJQJph5B* CJOJQJphB* CJOJQJph0JB* CJOJQJph-jj@jjjj $$Ifa$X$$IfF4#"$04 FajjjkkkTll mRmh|sssssss $$Ifa$$If|$$IfFF#N 0    4 Fa RmTmdmmnFnHnn:oRoobp|sss8ss|ss $$Ifa$$If|$$IfFF#N 0    4 Fa bpdpp6rNrrlsnswwwwwq$If $$Ifa$~$$IfFF#N 0    4 Fanspsrs tw $$Ifa$|$$IfFF#N 0    4 Fa tt6t`tt $$Ifa$X$$IfF4#"$04 FatttuuvTvvwwwx\xxhyjyyzzTyyyyyyyyyyy $$Ifa$|$$IfFF#N 0    4 Fazj{l{{|\|y|$$IfFF#N 0    4 Fa $$Ifa$\|^|r|}}z~~wwwww $$Ifa$~$$IfFF#N 0    4 Fa~~~(w $$Ifa$|$$IfFF#N 0    4 Fa(*R| $$Ifa$X$$IfF4#"$04 Fa`2b fyyyyyyyyyyyyy $$Ifa$|$$IfFF#N 0    4 Fap\^ԉ>Šyy|$$IfFF#N 0    4 Fa $$Ifa$ŠĊƊȊ2wul $$Ifa$~$$IfFvF#N 0    4 Fa $$Ifa$24\ $$Ifa$X$$IfF4#"$04 Fayyyyy $$Ifa$|$$IfFF#N 0    4 FaBjl֐yyyyyyy $$Ifa$|$$IfFF#N 0    4 Fa $JBLwwwwwww $$Ifa$~$$IfFDF#N 0    4 Fa~|s $$Ifa$~$$IfFvF#N 0    4 Faؔ  $$Ifa$X$$IfF4#"$04 Fa Dh @hyyyyy $$Ifa$|$$IfFF#N 0    4 Fa@BvȚhj@Pyyyyyyyyyyy $$Ifa$|$$IfFF#N 0    4 Fa ҟ0x Hwwwwwwul $$Ifa$ $$Ifa$~$$IfFvF#N 0    4 Fa  $$Ifa$X$$IfF4#"$04 Fa.<jyyyy $$Ifa$|$$IfFF#N 0    4 FajlvȤL֥$Lyyytyyyyyy $$Ifa$|$$IfFF#N 0    4 Fa 6~~u $$Ifa$~$$IfFvF#N 0    4 Fa68` $$Ifa$X$$IfF4#"$04 Fa̧4yyy $$Ifa$|$$IfFF#N 0    4 Fa"yyyyyyyy $$Ifa$|$$IfFF#N 0    4 Fa Hjrwww $$Ifa$~$$IfFvF#N 0    4 FartvxFHFH Lvtttttotttt$a$  hh^h~$$IfFF#N 0    4 Fa DFJL6:TD`bx<pHFHVnBDPŷŗŪ厪{ŗŪ%j0J5B* CJOJQJUphB* OJQJph%j0J5B* CJOJQJUph5B* CJOJQJph56B* CJOJQJph5B* CJOJQJph$j5jC B* CJOJQJUVphB* CJOJQJphjB* CJOJQJUph0L8:RTprBDd.BLV` $$Ifa$ $a$`bx\xSMDDD\t $$Ifa$$If $$Ifa$$$IfFr\ B#sst04 FaD$$IfFr\ B#sst04 Fa $$Ifa$$If $$Ifa$<DMD $$Ifa$$$IfFr\ B#sst04 Fa $$Ifa$$IfDR`npS JD$If $$Ifa$$$IfFr\ B#sst04 Fa $$Ifa$&6SJD$If $$Ifa$$$IfFr\ B#sst04 Fa $$Ifa$6FHSJD$If $$Ifa$$$IfFr\ B#sst04 Fa $$Ifa$VZ`fln\\SMDDD\ $$Ifa$$If $$Ifa$$$IfFr\ B#sst04 FanD$$IfFr\ B#sst04 Fa $$Ifa$$If $$Ifa$MGE^$$IfFr\ B#sst04 Fa $$Ifa$$If@B 2N $$Ifa$NP\SJJJJ $$Ifa$ $$Ifa$$$IfFr2 #$ 04 Fa&0:DNP\SJJJJ\S $$Ifa$ $$Ifa$$$IfFr2 #$ 04 FaPNPnZ>ށrrr`UHU0JB* CJOJQJphB* CJOJQJph"j0JB* CJOJQJUphB* CJOJQJmHphsHB* CJOJQJmH phsH 5B* CJOJQJph56B* CJOJQJphjyB* CJOJQJUph$j6C B* CJOJQJUVphjB* CJOJQJUph5B* CJOJQJphB* OJQJphB* CJOJQJph,4<SJ $$Ifa$$$IfFr2 #$ 04 Fa $$Ifa$<DLNSXJ $$Ifa$$$IfFr2 #$ 04 Fa $$Ifa$FNV`hjl\SJJJJ\H $$Ifa$ $$Ifa$$$IfFr2 #$ 04 Faln|drtt $7$8$H$a$ & F$a$_+z~l2>$a$ $r^`ra$ $ & F7$8$H$a$DFjl0246: zm5B* CJOJQJph j UjZC CJUVmHnHu jUjUmHnHu$0JB* CJOJQJmHnHphu0JB* CJOJQJph"j0JB* CJOJQJUph0J j0JUOJQJCJB* CJOJQJph"j0JB* CJOJQJUph&Dj(&#$h]h&`#$J$7$8$Eƀ'|H$a$8:     $ & F7$8$H$a$      B* CJOJQJmH phsH  jU jUj4]C CJUVmHnHu 1h. A!"#$%nO M9O ͭmv2PNG  IHDR1@VPLTE!!!)))111999BBBJJJRRRZZZccckkksss{{{RRBBJJBBBJJJBR91B199B99BBB9J1)1911199R999B9J99BJBRBZB9BBBJB1JBJJJJRJRJBRJRJcRRRRRZZZZRZZcZkg11199BBBJBJRJZJJJRJJRRRZRRRJRZZRZZZZcZZcccckkkRJZVcckk^bskkskkskkssssssssss{{{Ƅ{ʈ{{{ք{Όΐ{s{{{{{{֌ڄ{ތs{{s{{{猄񑔔ƔƜΥέ{ք֌֌ֵ֥֥֔֔֔֜֜ތތޔޔޔޜޜޜޥޥޭ焌猜猌甔甜甌眔県뜌祜樂ﭜ眭ޭ祭筵筩ﵵﵽ罵ｵƽƽsbKGDH IDATxY\E}ٟ?`h E.h3C (*jSwcCғX4b,D!W61Z6r ;?^~g]}}g>~;o0"5d\ø`+c/8Hx,cDfqVr  |pY^mmk (-ת  `Hѯ+Vj$[> vBy|Eܯ ⤩ն6;%?y6dHH'w]}:Ay@[+ c>m'm;++_ZE|6lYB6ĸl%I}߳yԽct0Fmkx*wn`? |r\s xR4$0{0(8vF b6=b*V٬+ 6k2U-7uӳ2QRJ(Ol4<MR3j@FZI.)Hg.q<Q h珖trVƬo;+!"v p*s[6XBh+VmNci6u R8[iV]e]7FzlxBcV?{ ;GeT YVu% $!P'`vfDE1!g+\  .<|ݣ cwvS3UVsi8f5 *ьd`[ul?I zƟF"Bؠ}}A\n*{GreUpEX1F yI kl22 eA릭s5})D&"ݻ00$U|zÃ*1hR(=33A5%05KT@Wβm:^R'ѓ2[%Qu=ߣ ܵ(_b I#&zuZ\V:# +U:MmLuiVη6hs|}߸ .H{.PǙ\GO LMI.7IDZTҔMW$JPZ1G3ܠ^즷~Ź{u"ߙ?mޱI=%/' !0 ˲ f]ϟӼTZ@eO#̢pDL `ʮWb6}/~xo ݹO~G7s4m풒JٛfJ,L:-̢۳UŢGͶ*8#ݢҖrئ,Oo򶱋_\/C;q[o!2jTJ -Sd (^)fmV+4PK4JNn#00Kx.,xZk[U?%YҴle0XAmDmLh[mښQRM;8aj1u0@Ka8P!s߽%-i>0!~s="7Z>&B~E, aȖ:#&Bk;$(JȪVz2q˟fc,d=a13Uv`+˟gE h~'~:<2 FN4tTt/ٛOj+dm,ሠϴ rj=j4 pSqq^,yX. 6,A8.jrwesn#hsDYO+4g,X7c݌%K0ͥj_.XhrtF5PTFՌ(X\%(H@X(J flC61y,, >a8#yYaaL qaÇ1t L1Lǝ/w?tp }`u@͏o꿇eLAcqQW_bߕuoM;d&L![nɺ7&fpsuYQ!ChF˨8Y⼬{CЌy0_\uo]qQ 3UWe}mj+_#&jh`F; b2w yJ!1Bv3ҥ=% ^" 2ℭf=c ސH޽i-)sݲnko]c^6{.-ިNcu;S !Êx7gNz=~І3zL7a]1۫q߸Ol{Ur X,N XTOv͚~ ;zmԻD{vg?ݼZɼ'8 {{>&xN0 : 0^m bx][vdt,:4:ySؾE}ֆ#`T?:^Z4>b|ǁ"ZwJj7H/RZnzeϲzWXjA}ݕ))ez{F2%n*ɟ%صAz=nuѾRQ}S:=eo5~Uƪ[=U i%*?OɺuEe#{{ƖF6HoђS'RhDdXK5UruF\w1)^EJ?Zۖ__?GIC`!D'!6u_v(#x$6@1CeO[xYOW~dVT Mې`M`(β]lڈC|45.bLBOMU M`LLӤjwfR,3{9RF"D'p&TЅ&{@, T*UeǑwV5:pD⸣v?<˻f$y&8Y+]jɃ'}RC:ࢌ"2bD͏Ihgv)Y؄(0l YY40%!Rmd3zAם)c~v.sqd0TI)WH'*Ċ(,J ͧD N!lѳeQv ++Wƀ%n+Nm`mpe&Z-#4/ #3a tފ,èQjlCȕ{x )&BȯQWi-f؎ZZXcӰ0N.eOf*aNE8ŷFj^Jm6v8ffu^XNDH1柃IӼCǛ3t!}{e }ٽPev Wqu3~ǰE&1n/]a{icĠ42N>lV#wyj nax "^S܌)'0VACcr_c;,cLAjAتn]PwQbBܬjZq}jfijW'yEUYyǍIqdID"bμ1%&ɚ&gDT4$KJtY}&1ѧ1D+r'$P>m燓 ;HU!ŨIE^5ZeG^؊p[4Xܰ:R3b^#:- VZK+Қ W /{Z'ŀvEeB1e9'6D 9eVENű\UuL0!OT&DvWGNSJ|&e^zP|r@Sg{C$ZSXeuW ?7(ӣ sjOgjO8-Ep \)&.R [d{e14ͮolZW9Y}<.G}KFCf#g[pGw&xL ;Y衇Œ ^fAS=;LKô:E).~}ǹϰi|4kFQbP'Y~O2cf */5}Jϰ&ٗle2ɜx߫4W M58zxAqQQ\, 9Wąw ^5 E#ϊNE)F^ h~/{k]M9[6P~o"{k&{ ΖlDbC(zq GuA5NVh ]S-}OE3ga !;H5Ƽv^Tbv2Fxl# (xÎW\SpkMk~&{mcgB~K̫C5Do,m!{8FÁSk$JyDd# H  c $.A? 2D@g?03ЯD`!D@g?03ЯdhXRxŗ lTU?v$X\@%ؖM BTVbʾV( "Q#DQ11Ѹ !1,(Hr=ySs)OjrE<~yEpcVQMD1 /?`~OΪ[\|]@_~:sg@|Ꜭiq9[j=D 'R7#JZ9/;'s3ZjΈ~wsډ~aԩ|8uΧKL yQȬ GWg߳ pFSZjM Y`6Ee RRZꯥ;T<Ϊn.WL%*ڒ Zwz.ƒRtVGNW[?uT=dij V Q UO^>kF+՞Vg8:2`2Ȫ}3j {6a\s>GI> PVx-Q-͊T+уJZ:R2muha6)6*ƕZk*X{=ٻps7;Z۩ڛѰ-TR4Ej4B z(i{_8Ot-Ngmŵit; .K~] .h΃wpO6[6K6ScmGZTTwNhkjUDZz]T7\T;k_ƅ08` cȆu6) ,`kb,a28Zg ܫZYFh(G&4mAV4nG4BnzC/{iz+TE%TMUU5U] e m Wu5W}{;9RO]}:86_uS<S #oWt9ޜ…~9 cWIp܆[q?`"ȃ- 3|;,wϚ9##n֜ v9 hwvii ip6EdfSD6(-3oVV愼s93o,_?? 9iSq͑4snVDd H  c $6A? 26+;2~G^ƤW`!6+;2~G^ƤW/Ep>QXg^jEQTDXBEo>"H 6?& " Q >5T WmQAvf̹sonv׽҄ٙ73gΜ;gR 6 A<.!s]W,0Lfe ^Z͠ktANo1GڕYrXȾ| u%;okc|8eφ%2|}K H)_gQ#|i biuzfC" V$l,H/;.[.ŭ$jKV= Z̛73o,ݰ EyfV8O(ZY\bs+<~"cuX #UavZak ¾6 6)le^bMصk|\-˜\ג?#,YJӒZݕZkiV3L;xu ^Hb~0oL>hx!{(%;;Dazz$Vg+٢9 }5K cVXdmTT1&7jbaOgpG9:/}%vy<.Ss!%-Tp]Rj1 bFx-QL8nǿ*D1=.`rcn/@Ň2olm6sbjl-,⥡<]CGF #b>nI15*Jc~E7ڣƩ\ x`Ddx<  C A? 2mDY>K4JN@ `!mDY>K4JNn#00Kx.,xZk[U?%YҴle0XAmDmLh[mښQRM;8aj1u0@Ka8P!s߽%-i>0!~s="7Z>&B~E, aȖ:#&Bk;$(JȪVz2q˟fc,d=a13Uv`+˟gE h~'~:<2 FN4tTt/ٛOj+dm,ሠϴ rj=j4 pSqq^,yX. 6,A8.jrwesn#hsDYO+4g,X7c݌%K0ͥj_.XhrtF5PTFՌ(X\%(H@X(J fl?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~W,Root Entry FW2Data WordDocumentObjectPool WW_1131034074F W WOle PRINTDCompObjd  !"#$%&'()*+,-./036789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnqtuvwxyz{|}~ FMicrosoft Graph 2000GBiff5MSGraph.Chart.89q @B"7#,##0\ "zB";\-#,##0\ "zB"A#,##0\ "zB";[Red]\-#,##0\ "zB"C#,##0.00\ "zB";\-#,##0.00\ "zB"M$#,##0.00E?j     Ky''  "Arial CE CwCw w0-"System !0)Bw-'- Ky-'- Ky-'- ;if--MM- MMMM :$ILORUX[[^adgjI- $` $).27;@DIMRVZ_cgkotx|  "%%(+.147:=@CFILORUX[^adgjIM3- M3M3$jmpsvy||xtokgc_ZVRMID@;77+;*@)D(I'M&R%V$Z#_!c gkotx|   j3f- 3f$Bjmpsvy||xtokgc_ZVRMID@;7Ijf- ff$72.)$   ~zvqmiea]YUQMIFB>;740-*&#   |yvspmjgda^[XUROLI   #&*-047;> B F IMQUY]aeimqv z!~#$%&'()*+,--.///000111222222211 1 000/ /$.)-.-2,7+7- $72.)$   ~zvqmiea]YUQMIFB>;740-*&#   |yvspmjgda^[XURROLIFC@=:741.+(%"     #&*-047;>BFIMQUY]aeimqvz~  I7---'--- Ky---'--- Ky--  ,---'--- *---'--- *--  ^F . 2 gJako.---'--- *---'--- *-3f- 3f G^/F .2 Hg Higiena pracy   .---'--- *---'--- *--  ^F .2 gBezpieczestwo.---'--- *---'--- Ky--' Ky '  'ObjInfo Workbook _1133635126 F@JWrWOle 1     *+ !"#$%&'()-5./01234^]789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVXYZ[\_`cdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~\ "zB";[Red]\-#,##0.00\ "zB"w*9_-* #,##0\ "zB"_-;\-* #,##0\ "zB"_-;_-* "-"\ "zB"_-;_-@_-w)9_-* #,##0\ _z_B_-;\-* #,##0\ _z_B_-;_-* "-"\ _z_B_-;_-@_-,A_-* #,##0.00\ "zB"_-;\-* #,##0.00\ "zB"_-;_-* "-"??\ "zB"_-;_-@_-+A_-* #,##0.00\ _z_B_-;\-* #,##0.00\ _z_B_-;_-* "-"??\ _z_B_-;_-@_-1 Arial CE1 Arial CE1 Arial CE1 Arial CE1 Arial CE1 Arial CE1 Arial CE= #,#f @` J ` J 883ffff̙̙3f3fff3f3f33333f33333\R300&$m STUJako[ Higiena pracy%